[AD]

samhla

APGBeachd le Aonghas Pdraig Caimbeul

Bile na Gidhlig: 'S ann a bu chir a bhith bruidhinn air brdachd na Gidhlig

Tha mi dreach air an leabhar as ire anns an t-sreath r-Sgeul - Tocasaid 'Ain Tuirc le Donnchadh MacGill'osa Nis agus Lunnainn - a leughadh 's tha e air crdadh leam glan fhin. Tha e an d chuid aotrom agus domhainn, Gidhealach agus eadar-niseanta, frinneach agus uirsgeulach.
Tha e a' cur nad chuimhne nach eil son cho grinn ri deagh stiridh air a deagh h-innse 's nach eil son cho frinneach aig a' cheann thall ri sgeul air a deagh h-innse. Nach eil am Boball fhin ag rdh - Marcus Caibideil 4, 33 - "ach gun chosamhlachd cha do labhair e riu"?
Bha e riamh a' cur iongnadh orm gun do thrig sinne mar Ghaidheil, co dhi ri mo linn-sa, dualchas nan sgeulachdan. Nach robh againn tobar de sgeulachdan a bha morbhaileach - Conall Cra Bhuidhe is Cath nan Eun is An Ceatharnach Caol Riabhach is mle sgeulachd eile - ach a dh'aindeoin sin dhochuimhnich sinn iad 's chuir sinn iad ann an suarachas. Co airson? Eastenders agus Coronation Street agus Big Brother, gun ghuth a rdh air Machair 's eile.
Tha fhios 'am cuideachd gu bheil argamaid ann gur e creideamh a chur s dha na sgeulachdan - nach fhad on a thuirt Ruairidh MacThmais gun tinig am bodach-rcais dhan taigh-chilidh, ach chan ann buileach air an sin a tha mi a-mach ach air an digh anns an do dhochumhnich sinn an rud a bha aig cridhe gach sgeil: an fhrinn ann an samhla.
Saoilidh mise gur e a thachair gun tinig sgaradh eadar an d rud mr sin - eadar an fhrinn agus an t-samhla - ann an seagh a bha gu math millteach. Gu re, gabh an eaglais cleca na frinn dhaibh pin, a' dochuimhneachadh gum buineadh an fhrinn dhan t-samhla cho math 's a bhuineadh an t-samhla dhan fhrinn, no dhan Fhrinn.
'S air an limh eile, ghabh an saoghal - agus sgrobhadairean an t-saoghail - an samhla dhaibh pin, a' dochuimhneachadh cuideachd gum buineadh an t-samhla dhan fhrinn 's gun robh ceangal neo-sgaranta eadar frinn is samhla. Oir mar cuan gun uisge, ciamar as urrainn frinn a bhith agad gun shamhla, no samhla gun fhrinn?
Tha na sgeulachdan aig Donnchadh MacGill'osa ann an Tocasaid 'Ain Tuirc a' dearbhadh a-rithist gum bu chir do litreachas na Gidhlig a bhith a cheart cho beartach anns an raon seo (ris an can cuid 'magic realism') 's a tha na h-Ameireaganaich-a-Deas. Mar a dh'ath-chruthaich Borges agus Garcia Marquez agus Juan Carlos Onetti agus Adolfo Bioy-Casares is eile an dualchas aca fhin nach bu chir dhuinne cuideachd brgh nan seann sgeulachdan - far an tachair gach morbhail - ath-chruthachadh airson ar lithean fhn?
Nach eil a cheart uimhir de dh'fheum ann an 2004 air gaisgich is modalan de cheartas is de shaorsa is eile 's bha ann an 1804? Nach eil a cheart uimhir de dh'fheum againn an-diugh air sgeulachdan far am faigh sluagh a tha a' fulang an craichean 's bha aca anns na seann lithean? Nach eil a cheart uimhir a dh'fheum againn an-diugh air lirsinn agus air dchas agus air samhla agus air modalan dhen t-saoghal 's bha aca anns na seann lithean?
Air neo an e Ceann-L is Erpa air an telebhisean an aon sgeul a tha gu bhith againn san latha th' ann?
Saoilidh mi fhin gur e an sgeama Ur-Sgeul rud cho math 's a thachair ann an saoghal na Gidhlig bho chionn ine mhir - beag air bheag, tha an sgeulachd a' tighinn air ais, 's mura bheil thu gam chreidsinn-sa, leugh mu Bhrgan Donna an Sgeilbheig ann an Tocasaid 'Ain Tuirc 's ch thu co air a tha mi a-mach: sgeulachd cho bragha 's a leugh mi o chionn ine mhir, 's i cho seann-fhasanta ann an aon digh ach cho r-ndhach agus co-aimsireil aig an aon m.
"'S d thachair an didh sin?" dh'fhaignicheadh Tormod Noraidh ri sheanmhair.
"O, bhoill," ars a sheanmhair, "tha thu faighneachd dh'oms'"
Ach fhad 's tha rosg Gidhlig a' faighinn rachadh is misneachadh is brosnachadh, tha dragh mhr ormsa mu dheidhinn d raon eile de ar litreachas a tha sinn a' fgail a' lobhadh ann an oisean an achaidh. Agus 's e sin brdachd agus drma.
Saoilidh mi gu bheil feum a-nis cuideachd air sgeama leithid r-Sgeul a chur air chois airson brdachd a bhrosnachadh s r, agus sgeama eile dhen dearbh shersa airson drma a bhrosnachadh.
An-drsta tha brdachd Ghidhlig caran air chall, saoilidh mi, eadar na gaisgich mhr a bh' ann agus an saoghal telebhisineach a tha romhainn. Tha An Gath agus An Guth agus iris no dh eile againn ceart gu ler a tha danamh obair ionmholta ach a bharrachd air Diehard Publishers ann an Calasraid a tha ro-dhenach brdachd Ghidhlig fhoillseachadh mar leabhar chan eil an cli 's an inbhe 's an t-ite 's an t-urram aig brdachd Ghidhlig mar bu chir anns an latha th' ann.
'S feumar sin a chur ceart, oir chan eil mise faicinn ciamar as urrainn dhuinn bruidhinn air Bile Gidhlig a chur an gnomh, agus air Poileasaidh Gidhlig a bhith againn sa Phrlamaid, agus air bun agus rd-sgoil r Ghidhlig a bhith againn ann an Glaschu mura bheil brdachd Ghidhlig an latha 'n-diugh a' faighinn cli is urram is ite anns an t-saoghal r phoileasaidheach sin.
D is fhiach Bile Gidhlig - no mle Bile Gidhlig, no mle Oifigear Leasachaidh na Gidhlig - mura bheil na d in againn? Na din a bheir spionnadh is dealbh is brodadh is toileachas is lirsinn, far a bheil a h-uile rud a tha sin a dhth.
'S ma tha sin frinneach mu bhrdachd tha e a cheart cho frinneach mu dhrma.
Tha Tosg againn ceart gu ler ach tha cruaidh fheum air mle Tosg. Air sgeama leithid r-Sgeul ann an drma a bhrosnaicheas sgrobhadh r a bhios a' ceangal frinn agus samhla, no samhla agus frinn, a-rithist ri chile, mar bu chir.
Oir gun rosg agus gun bhrdachd agus gun drma ('s tha fhios 'am gu faodamaid sin a leudachadh cuideachd gu dealbhan agus cel is eile) cha bhi ann am Bileachan agus ann am Poileasaidhean agus ann an Roi-Innleachdan agus eile ach samhlaidhean gun bhrgh, gun fhrinn.

Gheibhear an leabhar Tocasaid 'Ain Tuirc bho Chomhairle nan Leabhraichean aig 22 Srid Achadh a' Mhansa ann an Glaschu; fn 0141 337 6211. 'Gheibhear tuilleadh fiosrachadh mun leabhar sin agus mu na leabhraichean eile san sgeama r-Sgeul air lrach-ln r-Sgeul aig: www.ur-sgeul.com no faodaidh sibh sgrobhadh thuca aig: fios@ur-sgeul.com

Craichean 2004 An Gidheal r.